In de discussies die daarop [op de Taaldag] volgden, ontstond de indruk dat de VRT de standaardtaal zou loslaten als norm. Dat is niet het geval. De VRT zal de standaardtaal in verschillende registers gebruiken, zonder af te glijden naar dialect of tussentaal. In de toekomst wordt hier zelfs strenger op toegezien.

Nimmer was het  toepasselijker om te besluiten dat we weer op beide oren kunnen slapen. Met uitzondering van Joël De Ceulaer dan. Ook in volle crisissentijd blijft  de immer waakzame journalist bij- van hoofdzaak onderscheiden. Daarom maakt hij zich vandaag in De Standaard druk over de “tutoyeerdwang” op de openbare omroep, waarvan hij heel terecht meent dat die onverzoenbaar is met “een verzorgd taalpatrimonium”. De Ceulaer heeft niets dan lof voor de hoger gesignaleerde koerswijziging en brengt “hulde” aan Ruud Hendrickx omdat hij zich schrapper zet dan ooit tevoren. Maar besluiten doet hij met volgende verzoek:

Waarde mijnheer Hendrickx (…) Zou het geen idee zijn mocht de openbare omroep opnieuw richtinggevend worden qua taalnormen en -waarden? Is dit niet het uitgelezen moment om dwars tégen de tutoyeergekte in te gaan en dat ene kleine fijne woordje – u – in ere te herstellen?

Deze, tot slot, ook al uit de weekendkrant, was te mooi om ongebruikt te laten:

Niemand heeft ooit anders beweerd: de strijd tegen het Verkavelingsvlaams vergt hardnekkigheid, brille, scherpzinnigheid en offervaardigheid. Aan geen van deze deugden ontbreekt het Benno Barnard, dat heeft de Manke Usurpator ruiterlijk en tot herhalens toe staande gehouden (hier bijvoorbeeld). Maar alles en iedereen kent een ondergrens. Zelfs Benno Barnard. Jongens die Kevin heten en het woord nemen bijvoorbeeld. Barnard:  ‘Als je Kevin heet, moet je zwijgen, vind ik’. Geef de dichter van het avondland eens ongelijk. Licht te begrijpen was dan ook Barnards verwondering dat een Kevin in het openbaar zijn opvattingen ter discussie stelde. Hallo, Kevin, hallo? Dat was de regels van het fatsoen niet voorbij, dat was er op spugen! Van zoveel onheusheid hebben mindere geestesaristocraten hun floret al in de wilgen gehangen. Dat doet nu dus ook BB, maar niet voordat hij andermaal geen enkel argument in stelling brengt en Kevin gunt wat hem toekomt: laster.

Geef Benno Barnard liever Kimberley, het meisje dat haar gezicht slapenderwijze tot sterrenhemel liet tatoeëren, onthutst ontwaakte en in 2009 Vlaanderens komkommertijd kortstondig animeerde. Haar het spreekrecht ontzeggen moest je Kimberley Vlaeminck (!) niet. Schreef graag gedichtjes, het sterrenmeisje, maar durfde er niet mee naar buiten omdat ze “geen goed ABN” kende . Zo mogen we het horen! Want ook Kimberleys halen zich maar best niets in het hoofd. Waar gaat het heen als Kevins en Kimberleys en public het woord willen voeren! Wat mompelt u daar? “Volksverheffing”? Hoepel toch op. De snotneuzen van het culturele proletariaat praten alsof ze boeren en scheten laten tegelijk, dat heeft Benno Barnard goed gezien. (En overigens heet zo’n observatie niet schelden, maar klinisch doel treffen.)

Om bij de zaak te blijven: BB gaat dus heen. Dat hij het niet spreekwoordelijk bedoelt, is zijn achterblijvende kleine broers een schrale troost. Barnards heldere argumenten en hoffelijkheid zullen worden gemist, zijn feilloze gevoel voor ondergrenzen nog meer. Gelukkig trappelen enkele troonpretendenten nu al ongeduldig om de ondergrenzen te helpen bewaken.

Zo maakt radiopresentatrice Ruth – voorwaar geen Kimberley – Joos zich in De Standaard van 31 oktober 2011 ongerust over het weldra wereldkundig wordende nieuwe Taalcharter van de VRT. Dat zou naar verluidt proberen om meer ruimte te maken voor taalvariatie. Proberen gaat doorgaans mee, maar niet voor Ruth Joos:

De niet-ergernis als negatieve ondergrens. Niemand stoort er zich aan, dus kunnen we gerust onze gang gaan. En eindelijk die algemene standaardtaalgrens overboord gooien. Alsof dat Algemeen Nederlands iets artificieels is waar we met zijn allen al een hele tijd van af willen. Die verrukkelijke standaardtaal van ons als een vervelende besmettelijke ziekte, waarop in het echte leven niemand zit te wachten.

Groot gelijk. Warempel, overschot van gelijk. Er is in Vlaanderen maar één vervelende besmettelijke ziekte en die bevindt zich onder de negatieve ondergrens. Het is de taal van Kimberley en Kevin, Shana en Zinedine, Cindy en Kenny. Taal? Verschoning: ontaal! En in die ontaal zullen op de VRT voortaan officieel kookinstructies mogen worden gegeven. Wie weet kom er nog een programma over bolides met spoilers van. In het aanschijn van zoveel horror verloor de Manke Usurpator dan ook terstond zijn wankel evenwicht. Gelukkig herstelde de als vanouds behulpzame Hugo Camps al gauw de orde: “vulgaire tussentaal”! “Baggertaal!” “Orkaan van vuile klanken!” “Zum Kotzen”! Nu hij zich nota bene aan de zijde durft te scharen van de door hem doorgaans als een bende boerenpummels afgeschilderde N-VA blijkt andermaal: geen offer is Camps te zwaar. Toen vervolgens Ruth Joos nog enige balsem voor de ziel bracht, was het ergste leed van de Usurpator geleden. Het enige wat nog knaagt is dat Joos in slaap viel bij de academische praatjes op de VRT-Taaldag. Hoe begrijpelijk ook, het oogt maar weinig waakzaam.

Vervolg op bericht 24-09-2011
‘Taal tussen tuin en wildernis. Verkavelingsvlaams: de vijand is nog steeds onder ons’ (deel 2)

Het Verkavelingsvlaams werd pas geïdentificeerd in de weinig vergulde eighties, maar de weerzin ertegen verscheen niet uit het niets. In zekere zin was die zelfs voorgeprogrammeerd. Er is in Nederlandstalig België van meet af aan op het scherp van de snee over taalnormen gediscussieerd, maar de noodzaak van een standaard stond nooit ter discussie. Er heerste een onverzettelijk geloof in de maakbaarheid van taal. Spelling en grammatica hoorden te worden beregeld; woordenschat moest worden geïnventariseerd, eventueel uitgebreid, verbeterd en niet in de laatste plaats gezuiverd.

Tegenwoordig tovert het begrip taalzuivering een beeld voor de geest van lichtjes xenofobe hobbyclubjes die inheemse van uitheemse woorden scheiden. Die vorm van purisme was zeker in de negentiende eeuw gebruikelijk in heel Europa, maar er ging een ambitie aan vooraf die ons begrip van taal diepgaander heeft beïnvloed, namelijk het project van de moderne wetenschap. De denkers die in de zestiende en zeventiende eeuw haar filosofische fundamenten bijeentimmerden, deelden een groot wantrouwen tegenover omgangstalen. Zo hoopte Francis Bacon taal te strippen van alle dubbelzinnigheden, beeldspraak en retoriek. Pas met zo’n gezuiverd instrument kon de mens volgens de grondlegger van het empirisme succesvol op zoek naar de universele kennis die hem in staat zou stellen de natuur volledig te doorgronden en via techniek te beheersen. John Locke zou het verlangen naar een van de natuur losgekoppelde en door de mens getemde taal verder uitwerken. Aan referentiële overbodigheden en het ‘oneigenlijke’ gebruik van taal moest beslist een einde komen om efficiënt te kunnen communiceren. In een pedagogisch handvest raadde Locke ouders en leerkrachten zelfs aan om de ‘dichterlijke aders’ van jongeren toe te snoeren. Wie denkt dat taalpurificatie uitsluitend het streefdoel was van romantisch bevlogen nationalisten, vergist zich dus.

Johann Gottfried Herder (1744-1803), de invloedrijke theoreticus van het volksnationalisme, ging er trouwens ook vanuit dat de mens zich had losgerukt van de natuur. In tegenstelling tot wetenschappers en verlichte geesten durfde hij dit te betreuren, maar dat betekende niet dat hij zomaar terugverlangde naar de premoderniteit. Herder brak weliswaar een lans voor volkse tradities en gebruiken, met inbegrip van dialecten, maar zijn ideeën mondden net als de door hem betwiste verlichtingsideeën uit in stroomlijning en uitzuivering. Hij droomde van moderne, homogene naties waarvan de unieke, in het verleden gewortelde ziel door smetvrije talen zou worden weerspiegeld.

Wat Herder eveneens gemeen heeft met Bacon en Locke is de overtuiging dat taal de bemoeienis van experts nodig heeft. Hoe groot zijn bewondering voor het volk ook, Herder achtte het niet in staat om de vitaliteit en poëtische kwaliteiten van zijn taal naar waarde te kunnen schatten. Die taak moest worden behartigd door een select groepje dat leiderschapskwaliteiten paarde aan bekwaamheidsattesten: schrijvers, dichters, folkloristen, filologen en geschiedkundigen.

Taal laat zich echter niet zomaar temmen. Dat de moderne obsessie van de maakbare taal een woekering aan metaforen produceerde, mag er het ironische bewijs van heten. Van al die metaforen is geen zo populair gebleken als de tuin. Ook Vlaanderen kent een lange traditie van zogenaamde taaltuiniers die via boekjes, kranten, radio en tv de bevolking voorlichten hoe ze dienden te spreken en te schrijven. In het licht van de moderne opvattingen over taal wordt de betekenis van die metafoor een stuk helderder. Een tuin is namelijk een door de mens afgeperkt en bewerkt, en zo in cultuur getransformeerd stukje natuur. Wie zich de standaardtaal als een tuin verbeeldt, geeft te kennen dat taal voortdurend moet worden verzorgd en legitimeert de nood aan getraind personeel om de vruchtbaarheid van de tuin te verzekeren.

Als de standaardtaal de tuin is, dan vormen de dialecten de vrije natuur. Het is niet omdat je een tuin bezit, dat je de pure wildernis niet kunt waarderen. In tegenstelling tot Frankrijk, waar vlak na 1789 de drang om elk patois uit te roeien heel sterk was, was de haat voor dialecten in Vlaanderen nooit dominant. De liefde voor de standaardtaal en voor de dialecten spoorde goed, precies omdat ze het centrale axioma van het moderne mens- en wereldbeeld respecteert: de strikte scheiding tussen natuur en cultuur. Taaltuiniers hebben hun weerzin dan ook altijd gereserveerd voor taalvariëteiten die als een bedreiging voor de standaardtaal werden gezien. Voor de gewassen die in de tuin infiltreren. Voor kruid dat zo ongewenst is dat we zijn plantaardigheid letterlijk ontkennen: onkruid.

Als we inzien dat we ons talen verbeelden als tuin, wildernis en onkruid, wordt de weerzin tegen Verkavelingsvlaams minder geheimzinnig. Want wat met de ‘verkavelde grond’ waar Geert van Istendael de geboorte van de tussentaal situeert? Die behoort niet tot de stad, plek bij uitstek van culturele activiteit en bakermat van standaardtalen. Evenmin maakt hij deel uit van het platteland, waar het leven het ritme van de natuur volgt en het volk ooit schone dialecten sprak. De daad van verkavelen is een aanslag op de natuur zonder er cultuur voor in de plaats te geven. Daarom definieert Van Istendael de taal waarvan hij meent dat ze tiert in fermettes – nepboerderijen! – als een ‘half-taal’. Als een nieuw onkruid verpest het Verkavelingsvlaams de moderne idealen waar vele politici, opiniemakers en taalkundigen zo van doordrongen zijn. Af en toe wordt dat ook met zoveel woorden toegegeven. Bijvoorbeeld door de taalkundige Jan Goossens, die eens opmerkte: ‘Het enige wat in het Schoon Vlaams van cultuur getuigt, en wel van een twijfelachtige, is dat het zich afzet tegen de natuur, d.w.z. de dialecten. En daar slaagt het niet eens in.’

Tot slot geeft ook de term soap-Vlaams nu een diepere betekenis prijs. Televisiefeuilletons, en zeker de door commerciële media zonder enige ‘meerwaarde’ geproduceerde, staan laag aangeschreven. De mening leeft dat dit op industriële schaal geproduceerde en verspreide ‘entertainment’ het volk afschermt van échte, hoogwaardige cultuur en het tegelijk vervreemdt van zijn ‘oorspronkelijke’ tradities, die precies om hun ongereptheid en primitieve spontaneïteit worden geprezen. De mentale boedelscheiding tussen natuur en cultuur manifesteert zich zo bekeken dus heus niet alleen in het discours over taal.

Utopische verleiding

Na tweehonderd jaar taalstrijd galmen in de Vlaamse publieke ruimte nog altijd de kaakslagen. Wie durft te suggereren dat taalvariatie niet abnormaal is of dat standaardtalen historische uitvindingen zijn, heet al gauw een ‘pseudo-democraat’ die ‘generaties strijd voor culturele emancipatie’ verraadt (Mia Doornaert) of een ‘gevaarlijke’ mens die ‘de beschaving bedreigt’ en daarom dient te worden opgesloten ‘in een zonnige kliniek voor geesteszieken’ (Benno Barnard). Intussen regeert krampachtigheid. Zo vanzelf de officiële populariteit van het Algemeen Nederlands spreekt, zo weinig vanzelf mogen de inwoners van Vlaanderen het woord nemen.

Uiteraard zou het te eenvoudig zijn om de bestrijders van het Verkavelingsvlaams van taalfascisme te beschuldigen, zoals Louis Paul Boon destijds deed met de ABN-kernen. Maar het zou dommer zijn om de verwantschap tussen het ideaal van taaluniformiteit en allerlei utopische begeerten naar maatschappelijke uitzuivering te ontkennen. Het geloof in de totale maakbaarheid van talen wekt een allergie op voor het onzuivere en het hybride. Voor dat wat hier doorgaans vis noch vlees heet en elders mossel noch vis. Dat wat, anders gezegd, tussen categorieën in lijkt te vallen, zoals tussentalen. Toch verplicht niemand ons om te denken volgens categorieën die we zelf hebben uitgevonden. De scheiding tussen natuur en cultuur zit alvast wat taal betreft wel degelijk tussen onze oren. Zolang we deze mentale barrière blijven projecteren op de natuur en de dingen, zullen we het onkruid dan ook hoog zien opschieten. Voor taaltuiniers mag zoveel werkgelegenheid een aantrekkelijk vooruitzicht zijn. Hun doel, het einde van een door hen als een vorm van onmondigheid ervaren taalgebruik, zal evenwel geen milimeter dichterbij komen.

Wie de 125ste verjaardag van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde heeft gemist, kan vandaag in De Standaard  nog de jubileumboodschap van het instituut aantreffen: “standaardtaal blijft de norm”. Zowaar uit vele monden klinkt het voorts:

“We geloven dat men een norm kan voorhouden zonder taalgebruikers te frustreren of kleineren. Meer nog, ze gelooft dat het voorhouden van een norm juist emanciperend kan werken.”

We, men, ze: het is bijna alsof de KANTL het niet zelf gezegd wil hebben. De aarzeling is licht begrijpelijk. Menig lid van de Academie heeft in het verleden juist het kleineren van andermans taalgebruik tot subnationale sport verheven. Toevallig publiceert Knack Wereldtijdschrift deze week een bijdrage waarin de spelregels van die sport tegen het licht worden gehouden. Ter gelegenheid van het eenjarige jubileum van de naar hem genoemde prijs biedt De Manke Usurpator u hier exclusief een fragment aan.

Taal tussen tuin en wildernis

Verkavelingsvlaams: de vijand is nog steeds onder ons

In een land met splijting bedreigd, in een gemeenschap die polariseren ooit tot nationale sport hoopt uit te kunnen roepen, mag het Verkavelingsvlaams een godsgeschenk heten. De alledaagse omgangstaal van de Vlaming stemt tot een unanieme weerzin die schittert naast het gesteggel rond andere hangijzers. De consensus strekt zich uit van rechts tot links, van belgicist tot flamingant, van would-be kosmopoliet tot must-be tuinkabouter.

Neem de politiek. Niet alleen zijn alle partijen doordrongen van het belang van een standaardtaal. Even eendrachtig vinden ze dat de standaard het Algemeen Nederlands hoort te zijn en veroordelen ze het Verkavelingsvlaams. Zo vindt de N-VA dat ‘iedereen zich van de standaardtaal moet kunnen bedienen’ en dat het onderwijs en de media ‘tussentaal’ moeten terugdringen. De SP.A, waarvoor N-VA’ers toch meer dan allergisch zijn gebleken, denkt er net zo over. Haar verkiezingsprogramma van 2009 beloofde dat via ‘het onderwijs en de openbare omroep’ zou worden voorkomen dat ‘het Nederlands in Vlaanderen’ tot ‘een tussentaal’ degradeerde. Alleen de Partij Van De Arbeid lijkt maar weinig te reflecteren over dit thema. Dat sluit niet uit dat ze taal een uniform zou willen aantrekken. Ludo Martens, de onlangs overleden oprichter van de partij, leerde niet toevallig de stiel als militant van de ABN-kernen, groepjes scholieren die in de jaren 1950 en ’60 campagne voerden ter promotie van wat toen nog Algemeen Beschaafd Nederlands mocht heten.

Politici die de dreiging van de tussentaal niet ernstig genoeg lijken te nemen, riskeren hun hachje. Dat bleek toen Luckas Vander Taelen (Groen!) Pol Van Den Driessche (CD&V) eens van bekrompenheid beschuldigde. Van Den Driessche had geklaagd over Brugse boetes die in het Nederlands en het Frans waren opgesteld. Dat mocht niet van hem: Brugge hoorde uitsluitend in het Nederlands te communiceren. Het was zo al een koud kunstje om dat ‘kaakslagflamingantisme’ te ridiculiseren, maar om hem helemaal te vloeren maande Vander Taelen zijn opponent aan om zijn ergernis te sparen voor ‘de belabberde kwaliteit van het Nederlands zoals dat heden ten dage in zijn provincie en over geheel Vlaanderen gesproken wordt’. Van Den Driessche spartelde vervolgens nog flink tegen, maar moest Vander Taelen toch ‘op één punt’ gelijkgeven: ‘Samen met hem erger ik me aan de belabberde kwaliteit van het Nederlands en de onstuitbare opgang van het dialectische gebrabbel en het Verkavelingsvlaams dat in de media en elders te horen is. Zowaar ook in onze “volkseigen” radio- en tv-stations. Laat ons daarmee stoppen, straks moeten we opnieuw de “ABN-kernen” van de naoorlogse jaren tot leven wekken.’

De aanvaring tussen Vander Taelen en Van Den Driessche openbaart meteen hoe het taaldebat in de ban is van utopische verleidingen. Beiden dromen ongegeneerd van een overheid die via door haar gecontroleerde media een uniforme taal oplegt en al het onbeschaafde gebrabbel uitroeit. Wie de overheid vandaag een economische opdracht van dergelijke dirigistische aard zou toevertrouwen, wordt onmiddellijk voor gek verklaard. Ook de zienswijze van Bart De Wever is revelerend. Gewoonlijk gaat die prat op een nuchter ongeloof in de maakbaarheid van mens en samenleving, maar voor taalbeleid maakt hij graag een uitzondering. Zo kniesde hij in 2007:

Nivelleren naar boven werd ingeruild voor nivelleren naar beneden, met een enthousiasme alsof diarree de ideale remedie zou zijn voor constipatie. De gevolgen zie je het best aan ons taalgebruik. Het streven naar het doorsijpelen van Algemeen Nederlands werd zo goed als opgegeven. Zelfs de openbare omroep vindt het vandaag normaal om populaire series te maken waarin de acteurs een soort tussentaal spreken. Het resultaat is een veralgemening van een soort randstedelijk Antwerps, gelardeerd met exotische klanken en uitdrukkingen uit andere provincies.

Dat het streven naar AN verdwenen zou zijn, is onzin. Hoe zou anders zoveel teleurstelling, uit zulke diverse hoeken afkomstig, te verklaren zijn? Wat velen frustreert is eenvoudigweg dat al dat streven nog altijd zo weinig vruchtbaar schijnt. Het bizarre daarvan is dat niet weinig mopperaars hun leer zelf niet praktiseren. Uiteindelijk vindt ook Bart De Wever het toch normaal om randstedelijk Antwerps te spreken. Of dienen al die aan het Latijn ontleende klanken dan toch alleen om de schijn van beschaafdheid te redden?

Un jargon vaseux

Bij het koor van politici sluiten zich ook tal van opiniemakers enthousiast aan. Aan argumenten ontbreekt het hen niet, al snijdt het ene al wat meer hout dan het andere. Zelfverklaarde volksverheffers geloven bijvoorbeeld in de ontvoogdende kracht van de standaardtaal, maar vormen hun gedachten geen kringetje? Ze bevestigen eerst de wenselijkheid van een norm om vervolgens het onder de knie krijgen van die norm emanciperende effecten toe te schrijven. Nog afgezien daarvan hebben sociologen gewezen op het fenomeen ‘sociale reproductie’. Wie via het onderwijs en de media de meerderwaardigheid van een taal promoot, riskeert volgens hen klassenverschillen in stand te houden in plaats van ze weg te vlakken. Aan de goede bedoelingen van volksverheffers hoeft niemand per se te twijfelen, maar de stelling dat het onderwijs een maatschappelijke bovenlaag in de kaart speelt door minder geprivilegieerden aan te leren hoe dom en onbeschaafd ze zijn, heeft onvoldoende bezinning opgeleverd. Ook al hebben spraakmakers het middelste woord uit de afkorting ABN intussen opgegeven.

In trek is voorts de opvatting dat het Algemeen Nederlands als erfgoed toebehoort aan alle gebieden die tot 1585 de Zeventien Provinciën vormden. De Nederlandse onderzoekster Nicoline van der Sijs heeft echter overtuigend laten zien hoe het Standaardnederlands werd gesmeed uit de omgangstaal van de stedelijke Hollandse burgerij. De protestanten uit Antwerpen en omstreken die na 1585 naar Amsterdam vluchtten, kwamen er nauwelijks aan te pas. Op de Statenbijbelvertaling van 1637, die voor de uniformisering van het Nederlands beslissend was, blijkt de zuidelijke invloed helemaal verwaarloosbaar. De conclusie is dat het Algemeen Nederlands door de Vlaamse beweging werd geïmporteerd, niet omdat die taal ooit in Belgiës Nederlandstalige provincies was gesproken, laat staan dat ze er was uitgevonden. De reden was dat men vreesde zonder noordelijke normen niet op te kunnen tegen het Frans, in de negentiende eeuw de lingua franca in Europa. Zij die toch pleitten voor een Standaardvlaams, of enige Vlaamse invloed op het Nederlands wenselijk vonden, werden weggezet als particularisten, toen al een weinig flatteuze kwalificatie.

De angst om voor provinciaal te worden versleten verminderde niet toen Franstaligen al gauw de achilleshiel van de Vlaming ontdekten: zijn vermeende ongearticuleerdheid. Vlaanderen had géén beschaafde omgangstaal ontwikkeld en de invoering van het Algemeen Nederlands liep er niet bepaald gesmeerd. Nog lang zou het heten dat Vlamingen zich bedienden van patois (een lot dat ze volgens het Franstalige establishment deelden met hun Waalse landgenoten). De Gentse ‘franskiljon’ Maurice Maeterlinck kon rond 1900 nog altijd vinden dat het Vlaams ‘un jargon vaseux’ was en een flamingant vooral te herkennen was aan zijn onvermogen om Frans te leren (een bewering die recent door Yves Leterme wellicht onbewust werd geparodieerd).

Dat Nederland evenmin hoog opliep met het Vlaamse beschavingspeil, hielp de zaak niet vooruit. ‘Ju, ju wat een grof volkje’, sakkerde de Nederlandse schrijver Lodewijk van Deyssel in 1891 over de Vlamingen. Zo primitief! Daar viel geen gesprek mee aan te knopen. Sommigen meenden dit letterlijk. Wat voor een vreemdsoortig taaltje werd er toch gebrabbeld in die Vlaamse steppen? Het was geen Frans, en ook geen Nederlands, en hoewel het regionale invloeden vertoonde, kon het evenmin dialect worden genoemd. Er ontstond al in de negentiende eeuw een Belgische variant van het Nederlands die zo’n beetje de status had van het Afrikaans, ook een van ver op ‘goed’ Nederlands gelijkende taal. En net als de Boeren uit Transvaal waren de Vlamingen, dixit Van Deyssels collega Albert Verwey, ‘gasten die men niet serieus neemt’.

Precies de drang om wél serieus te worden genomen, heeft A(B)N-promotoren in Vlaanderen opgehitst. Tot vandaag beschouwen zij Algemeen Nederlands als een onmisbare bouwsteen van de Vlaamse gemeenschap. Intussen kietelen niet alleen Franstaligen de Vlaamse achilleshiel. Vlaamse opiniemakers doen mee. ‘Als we zelf onze taal niet eerbiedigen, hoe kunnen we dan respect vragen vanwege onze anderstalige landgenoten?’, vraagt Mia Doornaert zich geregeld af. Ze wil vooral Vlaamse republikeinen op stang jagen, maar au fond stelt ze geen Vlaams-nationalistisch standpunt ter discussie. Ook als Nederlandstalige belgiciste vindt ze tussentaal verwerpelijk en het Algemeen Nederlands het ideaal. Iets ironisch heeft het wel. Als nevenproduct van een met de Belgische geschiedenis vervlochten taalstrijd zou het Verkavelingsvlaams net zo goed kunnen worden gekoesterd als Belgisch erfgoed bij uitnemendheid. Een gemiste kans?

De geboorte van een halftaal

De bestrijders van het Verkavelingsvlaams wrijven de Vlaming luiheid, onwil en onvermogen aan, maar zien nog andere verantwoordelijken: taalkundigen! Volgens Benno Barnard staan zij ‘verrukt’ toe te kijken ‘als het volk massaal een bepaalde taalfout begint te maken’. Mia Doornaert suggereert dan weer dat er ‘progressieven’ bestaan die alles al lang goed vinden als de boodschap maar aankomt. Die progressieven bestaan echter niet, laat staan dat ze onder linguïsten aan te treffen zouden zijn. De profeten van de Grote Taalverloedering zijn de verzonnen bliksemafleider, nodig om de strijd tegen Verkavelingsvlaams urgentie te geven en de indruk te wekken dat het volk uit de slachtoffers van die taal bestaat en niet uit de al dan niet enthousiaste sprekers ervan. Natuurlijk is het waar dat de psycho-, variatie- en sociolinguïstiek in Vlaanderen hebben bijgedragen tot meer inzicht in de functie van taalregisters, de symbolische status van taalvariëteiten en de oorzaken van taalfouten. Het gekke is evenwel dat die inzichten vaak kordaat overboord worden gekieperd van zodra cultuurpolitieke belangen op het spel staan. Sinds de Belgische onafhankelijkheid ijveren neerlandici in Vlaanderen voor de invoering en het goede gebruik van een beschaafde omgangstaal. En met nog meer bezieling hebben ze zich ingezet om ongewenste taalvariëteiten uit te roeien. Daar rekenden ze trouwens níét de dialecten toe, die als authentiek erfgoed van hen gerust mochten worden geliefkoosd.

De enige die zich echt heeft verzet tegen de stigmatisering van tussentaal, is de Antwerpse linguïst Jürgen Jaspers. De meeste andere taalwetenschappers bleven het tegen het Verkavelingsvlaams gerichte refrein vrolijk mee neurieën. Johan Taeldeman definieerde tussentaal als ‘verminkt Nederlands’, Magda Devos had het over een ‘ontaal’. Dirk Geeraerts stelde het Verkavelingsvlaams voor als een ziekte, door haar verspreiding te omschrijven als ‘endemisch, epidemisch’. Eigenlijk is het niet meer dan logisch dat schoolboeken de wetenschappelijke consensus volgen, maar de manier waarop ze dat doen tart werkelijk alles. Zo leert Taalkracht 10 onze kinderen dat tussentaal een ‘bedorven Nederlands’ is, ‘morsig en slecht’ en ‘gesproken door Vlamingen die dialecten achterlijk vinden’ en wonen ‘in bombastische villa’s met keurige tuintjes’. Lemma 4 spoort leerkrachten aan om hun leerlingen wijs te maken dat ‘hun taal nauwelijks nog dialect te noemen is, maar een vervelende tussentaal die het Nederlands geweld aandoet en de dialecten doet verwateren’.

Letterlijker nog dan de taalkundigen praten de leerkrachten Nederlands zo in feite Geert van Istendael na. Die toonaangevende schrijver mag zich de bedenker noemen van de term ‘Verkavelingsvlaams’. Het was het Nieuw Wereldtijdschrift dat zijn vondst lanceerde. Het bracht in 1988 een voorpublicatie uit Van Istendaels boek Het Belgisch labyrint of de schoonheid der wanstaltigheid, die enkele krasse observaties bevatte over de taal van de Vlaming. Deze sprong er retorisch bovenuit:

Er is iets nieuws, iets vuils de taal in de zuidelijke Nederlanden aan het aantasten. Een manke usurpator in kale kleren, maar hij heeft de verwaandheid en de lompheid van een parvenu. Hij heet Verkavelingsvlaams. Het is de taal die gesproken wordt in de betere villa’s op de verkavelde grond van onze verminkte dorpen. Het is de taal van de jongens en de meisjes die naar een deftige school gaan en andere kinderen uitlachen omdat die zo onbeschaafd praten.

‘Ik haat die nieuwe halftaal’, argumenteerde Van Istendael verder, ‘omdat ze mijn taal, het Nederlands, bedreigt en haar voedingsbodem, het dialect, vertrapt.’ Bij zoveel verbaal geweld bleef de toedracht van dit usurperen wazig en hoe de nieuwe ‘halftaal’ er uitzag werd al niet veel gedetailleerder aangegeven. ‘Oe noemde gij’ en ‘wadduur iest’, met deze zinnetjes begon en eindigde de beschrijving van het Verkavelingsvlaams. Verkavelingsvlaanderen wordt in Het Belgisch labyrint wel nog beschreven als de plek waar Vlamingen zich terugtrekken in ‘reukloze namaakboerderijtjes met de stinkende namaaknaam fermette’.

Van Istendaels retoriek, zijn verdichtingen en obsessies zijn ondoorgrondelijk, los van de vooronderstellingen en maniertjes die het publieke debat in de jaren 1980 kruidden. In een verzelfstandigend Vlaanderen kwam een cultuurstrijd op gang die nog niet is uitgewoed. Intellectuelen en artiesten knapten af op de snoeverige stijl en de op economie en technologie afgestemde visie van de Vlaamse Executieve, de voorloper van de Vlaamse regering. De favoriete schietschijf was Gaston Geens, de eerste voorzitter van die Executieve. Die riep de Derde Industriële Revolutie uit, stichtte de Flanders Technologybeurzen en muntte ook nog eens de slogan die tot vandaag als toppunt van Vlaamse patserigheid doorgaat: ‘Wat we zelf doen, doen we beter.’

Voor een intellectuele bovenlaag stond de hele Executieve voor zelfgenoegzaamheid en bekrompenheid, een begrippencombinatie die haast het ‘schild en vriend’ werd van wie nog maar een beetje artistiek-progressief wilde zijn. In zijn beroemd geworden lezing De pleinvrees der kanunniken beschuldigde Jozef Deleu de Vlamingen die zich vastklampten aan Geens’ adagium bijvoorbeeld van nijpende cultuurarmoede. Als een van de belangrijkste bewijzen daarvoor voerde hij een onvoltooide taalemancipatie op.

De klacht dat Vlaanderen halverwege een taalbeschavingsproces was klem geraakt, was een evergreen uit het repertoire van de Vlaamse beweging. Op het eind van de twintigste eeuw werd er echter een nieuwe strofe aan toegevoegd. Die handelde over de doorbraak van de Vlaamse Televisie Maatschappij. Nauwelijks was die zender in 1989 feestelijk voorgesteld of hij heette al de motor van een verschrikkelijke culturele verloedering. Profeten voorspelden dat spelprogramma’s als Rad van fortuin, Wedden dat en Blind date, sitcom à la Bompa en Nonkel Jef, en soap zoals Familie zouden leiden tot verkleutering en debilisering. Deleu noemde de VTM zelfs ‘een machine van verdomming’. Een extra geviseerd radertje in die machine was de taal die VTM op haar kijkers durfde los te laten. Niet toevallig gingen VTM-Vlaams en soap-Vlaams circuleren als synoniemen van Verkavelingsvlaams. Daarbij kwam dat Vlamingen door VTM niet langer hun vertier op Nederlandse zenders gingen zoeken. Al gauw klonk de klacht dat de commerciële tv Vlaanderen loskoppelde van het voor zijn beschavingspeil levensnoodzakelijk geachte infuus uit Nederland.

Nog voor Mike en Guido de eerste verjaardag van hun onderneming konden vieren, was ‘degoutante VT-emmer’ uitgegroeid tot een scheldwoord. Jan De Wilde registreerde het in 1990 in zijn spotnamenrevue ‘Hé hé’. In ‘Hoe noemdegij?’ parodieerde dezelfde liedjessmid wat later het patois van de Vlamingen die van VTM een podium kregen. Een deelnemer aan het Rad van fortuin stelt zich in dit lied aan gastheer Walter Capiau voor met de zinsnede: ‘Wel, euh, Walter, ’k ga u zeggen, ’k noem Decabouter Lowie Giljom.’ Het zit er allemaal in: het gestamel, de verwarring tussen noemen en heten, het vervlaamste Frans. Een verrassing is het niet dat deze kabouter ‘werkzaam’ blijkt als boekhouder en de trotse bezitter is van een ‘ongehypothekeerde fermette’. Wat al die degoutante VT-emmers en fermettebewoners van deze hele atmosfeer vonden, was lange tijd onbelangrijk. Dat zij zich in stemhokjes almaar onwelgevalliger gingen gedragen, was volgens de analisten toch alleen maar te wijten aan ingebakken provincialisme en aangeboren intolerantie.

Verder lezen: Knack Wereldtijdschrift 3 (herfst 2011).

Samen met de kookhype is ook een opmerkelijk pseudolyrisch taaltje ontstaan. Een stuk vlees is niet langer goed gebakken, maar heeft een ‘homogene cuisson’. Je bent volslagen ongecultiveerd als je een ‘amuse-gueule’ gewoon een ‘aperitiefhapje’ noemt, en sommigen ontwaren in Sergio Herman een dichter wanneer hij het heeft over ‘een sexy, hedendaags gerechtje vol kippenvelmomentjes’. Helemaal erg wordt het wanneer de Nederlandse taal gezellig verkracht wordt tot Vlaamse tussentaal op de cover van een kookboek dat waarachtig Goe gebakken heet.

De talennota van Pascal Smet is zoals alles wat deze minister onderneemt: groots en meeslepend (…) Niets tegen meertaligheid, maar hoe zit het met de staat van het Nederlands in het onderwijs? Ik vrees dat het niet overhoudt. Er wordt slecht gesproken in dit land. Door kinderen en volwassenen. Het Nederlands dreigt een soort tussentaal te worden. In tv-series en op sportvelden al helemaal. De Tom Boonentaal: sympathiek, familiair, maar meer klank dan taal. Zo is ook de taal van politici. Van Bart De Wever om er een te noemen: verkaveld Vlaams. Uit de mond van Pascal Smet komt nog minder zingzang. Hij spuugt taal.

Argumenten worden in De Standaard aangeleverd vanuit het liberale kamp. In het open riool waarlangs de lezersreacties vlotjes sijpelen, wordt uiteraard andermaal geen lof gezongen van het verkaveld Vlaams.

In intentionele gemeenschap heeft de Nederlandse recensent van het kookboek van Jeroen Meus alvast maar weinig trek.  Compleet onverstaanbare troep, deze Vlaamse Dagelijkse kost. De recensent vindt dat de uitgever dit kookboek had moeten ‘vertalen’, een idee dat Peter Jacobs vandaag van zijn melk bracht.

Als digestief kan worden opgediend dat het werkwoord jossen ondanks Bart De Wevers intussen legendarische uithaal (zie eerder bericht) aan een onstuitbare opmars bezig is. Zelfs Siegfried Bracke heeft nu de smaak te pakken.

En voorts?

Onder het motto ouwe koek tot u erbij neervalt, buigt Ilja Leonard Pfeijffer zich in NRC boeken over de moeder aller kwesties: is er een verschil tussen Nederlandse en Vlaamse literatuur? Enige hersengymnastiek baart naast een usual suspects line-up van de contemporaine Vlaamse letteren andermaal grootse inzichten:

“Wij hebben er geen enkel probleem mee om schrijvers als Tom Lanoye, Erwin Mortier, Dimitri Verhulst, Herman Brusselmans, Yves Petry, Thomas Blondeau, Saskia de Coster en Els Moors, gedachteloos te adopteren als de onzen. Hun Vlaamse achtergrond is voor ons geen thema. En als ze precies daarover schrijven, vinden wij dat exotisch. Ze worden sowieso allemaal uitgegeven in Amsterdam. Er bestaan geen Vlaamse uitgeverijen. Afgezien van de Vlaamse uitgeverijen die wel bestaan, maar daar publiceren alleen huisvrouwen en gepensioneerde priesters. Die boeken worden in Nederland niet gelezen. En in Vlaanderen evenmin.”

Een variant van laatste bedenking, de verschimmeling ook al weer even voorbij, orakelden onlangs andere kleppers hier. Verhelderend is nog dat ongeïnformeerde meningen over vernederlandsing niet alleen voor de schermen circuleren:

“Maar zoals het kleine broertje altijd in competitie is met zijn grote broer, zonder dat de grote broer daar weet van heeft, zo hebben Vlaamse schrijvers het instinct om hun positie te bepalen ten opzichte van hun Nederlandse collega’s. Ik heb wel eens verhitte discussies bijgewoond met Vlaamse schrijvers over de vraag of het al dan niet een goede zaak is dat hun boeken door Amsterdamse redacteuren worden ‘vernederlandst.’ Het was een vraag die politieke dimensies bleek te hebben. Want wie te veel hechtte aan zijn Vlaamse stijl, laadde de verdenking op zich een sympathisant te zijn van de rechtse Vlaamse nationalisten. Ik zat met klapperende oren te luisteren. Ik wist niet wat ik meemaakte.”

Middelerwijl las de spookschrijver van Guy Verhofstadt met ‘klapperende’ oren de roman Vurige tong van de Vlaamse schrijfster Ann De Craemer. Zowaar: honderddertig jaar na Isidoor Teirlinck en Reimond Stijns mogen we ons opmaken voor Arm Vlaanderen revisited. Blijkt warempel dat de Schoolstrijd in het ‘diepe’ West-Vlaanderen nog altijd aan de gang is:

“Tielt, de kerk, de lokale pastoors, de nonnen in het college, het stilzwijgen, de dubbelzinnige katholieke moraal, de hypocrisie, het komt allemaal aan bod in Vurige Tong. Ann De Craemer verweeft de geschiedenis van haar eigen jeugd en familieleden met dat van Tielt. Het resultaat is een genadeloze afrekening met de bekrompenheid en achterlijkheid van de katholieke herders en haar [sic] gelovige schapen. Het is een striemende aanklacht tegen mensen die in naam van God hun medemensen onder de knoet hielden en nog steeds houden. Dit boek is dan ook een ijsbreker, minstens toch in het diepe West-Vlaanderen waar de katholieke kerk nog steeds een dikke vinger in de pap heeft.”

Denktank Liberales mag zich toch gelukkig prijzen dat er altijd nog West-Vlaanderen is. Want waar de geschiedenis echt helemaal ten einde is, in Toscane onder meer, kabbelt uiteindelijk slechts de Lethe.

En het Nederlands, dat zet in de nieuwe ministaat gewoon rustig zijn vervelling verder tot tussentaal en Engels – en liefst nog een combinatie daarvan. Goe bezig, gelàk da z’int Vloams zegge.

Een flauwe plezante zou er op durven te wijzen dat ‘verderzetten‘ in deze zin wellicht een illustratie mag heten van de door ‘Sinardet’ gesignaleerde vervelling, en ongeïnspireerd terugkaatsen: goe bezig.